Cees van Vught

Comtoise

Ik ben gestart met het verzamelen van antieke klokken en comtoise's na het overlijden van mijn vader.  Hij had slechts 1 comtoise hangen die ter reparatie was aangeboden. Een ankergang met een boerenvoorstelling op de feuille die mijn interesse meteen had. Voor mij een imposante klok met grote tandwielen. De klok (gerepareerd) heeft tot zijn dood in de serre gehangen, gewoon omdat men hem niet kwam ophalen. De klok is wel overigens weer bij de rechtmatige eigenaar terecht gekomen.

Bij een van mijn collega's kwam ik toevallig er achter dat hij een amateur klokkenmaker was in zijn privé tijd. Daar maakte ik kennis met een schuur vol met Franse comtoise's, allemaal bloem en vouwslingers. De vonk was direct overgeslagen. Via, via leerde ik iemand kennen die ook al vele comtoise's in zijn bezit heeft gehad. Toevallig had hij nog wel een slingerlens waarnaar ik op zoek was. Bij deze man heb ik nadien zoveel geleerd en gezien zodat ik nu de mooiste comtoise's in mijn verzameling heb.

Door deze hobbymatige uitvoering van restauraties van heel vroege comtoise's (naast mijn fulltime werk) heb ik veel geleerd over de comtoise's en van het materiaal. Uiteraard heb ik mijn kennis uitgebreid uit de vele mooie boeken van diverse auteurs, bezoeken aan de Rikketik en de comtoisegroep.

Mocht U om welke reden dan ooit mij niet kunnen bereiken via contact mail dan naar: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

 

Dank voor Uw belangstelling.

 

 

 

Comtoise

 Comtoise.

Typisch een antieke klok die het uitstekend doet in een modern interieur. In vele Hollandse huiskamers is hij te bewonderen.

Een Comtoise is een type klok dat van circa 1680 tot in de 19e eeuw in Frankrijk werd gemaakt, meer bepaald in de hoge bergen van de Jura en later, de Haut-Saone, of het plateau van Langres. Het specifieke kenmerk van een comtoise is de opbouw met een metalen frame waarin het gedeelte voor de tijdaanwijzing naast het slagwerk geplaatst is tussen apart uitneembare spijlen. De vorm en uitvoering van de wijzerplaat en versiering van het front en de slinger zijn afhankelijk van de bouwperiode. De meeste comtoises hebben een grote emaille wijzerplaat met romeinse cijfers.

Het woord is afgeleid van Franche-Comté, een regio in Frankrijk met Besançon als belangrijkste centrum. Uit Zwitserland uitgeweken uurwerkmakers begonnen hier een nieuw bestaan. Vaak werd een comtoise door een lokale meubelmaker in een houten kast geplaatst die een centrale plaats in het Franse huishouden innam.

Mechanisme
De comtoise is een pendule, een slingerklok, die doorgaans twee gewichten van ieder zo'n 3,5 tot 4,5 kilo heeft. Als de klok op twee meter hoogte aan de muur gehangen wordt, loopt de normale uitvoering 8 dagen. Vaak hangt men deze wat lager, zodat hij maar 6,5 of 7 dagen loopt. Er zijn ook 'maandlopers' die een tandwiel meer hebben en zwaardere gewichten (8 tot 10 kilo). Deze lopen 30 dagen.

Slagwerk
Veel comtoiseklokken hebben een repetitieslagwerk, wat betekent dat hij precies op het uur het aantal uren slaat, en na een pauze van 2 à 3 minuten dit nog een keer herhaalt. Op het half uur slaat hij slechts één keer. De repetitieslag had als doel om de eigenaar een tweede kans te geven om te horen hoe laat het is als hij de eerste slag was vergeten te tellen.

Deze functie kon nog worden uitgebreid met een repetitiewerk, waarbij de laatste uurslag herhaald werd als men aan een touwtje trok. Dit touwtje kon bijvoorbeeld doorgetrokken worden naar de slaapkamer.

Er bestaan ook comtoiseklokken met meerdere bellen, kwartierslagwerk en zelfs carillons en muziekdozen, maar deze zijn erg zeldzaam. Meestal hebben deze drie gewichten, hoewel er ook een type kwartierslagwerk is met twee gewichten.

Tijdaanwijzing
Het echappement brengt de kracht vanuit de tandwielen over op de slinger. De lengte van de slinger bepaalt met welk ritme dit gebeurt, en bepaalt dus de snelheid waarmee de klok loopt. Het echappement is bij comtoises vanaf 1850 meestal een terugwerkende ankergang en bij oudere comtoises meestal een spillegang waarbij de lepels onder een hoek van 60° staan. Klokken met spillegang hebben een vouwslinger of een draadslinger met loden klosje. Klokken met ankergang kunnen allerlei slingers hebben, waaronder het type harpslinger en bloemslinger. Sommige bloemslingers hebben een bewegend mechanisme onderin de slinger, zoals bijvoorbeeld een jager waarbij zijn arm met geweer op en neer gaat in het ritme van de slinger.